Pompa ciepła a koszty ogrzewania – ile naprawdę możesz zaoszczędzić?

Transformacja energetyczna może oznaczać realne korzyści, ponieważ z jednej strony poprawia jakość powietrza i środowiska naturalnego, a z drugiej przekłada się na oszczędności w budżecie gospodarstwa domowego. Jednak właściciele budynków mieszkalnych podchodzą do OZE z nieufnością, szczególnie kiedy mowa o skali kosztów związanych z inwestycją w nowe źródło ogrzewania. To bardzo ważny aspekt, ponieważ wydatki na ogrzewanie (i szerzej energię) stanowią istotną część budżetu w zdecydowanej większości gospodarstw domowych. Czy pompa ciepła faktycznie pozwala obniżyć koszty związane z ogrzewaniem budynku?

Pompa ciepła jako nowoczesny i oszczędny system ogrzewania

Odnawialne źródła energii w Polsce nie są już ciekawostką czy rynkową niszą. Ostatnie lata dobitnie pokazały, że takie urządzenia jak pompy ciepła czy kotły na biomasę mogą stać się głównym filarem energetycznym dla niejednego budynku mieszkalnego. Oczywiście wiele inwestycji nie powstałoby bez środków publicznych w postaci programów dotacyjnych mających na celu likwidację niskiej emisji oraz poprawę efektywności energetycznej budynków mieszkalnych, przedsiębiorstw czy gospodarstw rolnych.

Pompy ciepła są już na tyle popularnym rozwiązaniem, że nie budzą sensacji, lecz często stają się przedmiotem dyskusji nt. optymalizacji parametrów pracy i komfortu termicznego czy wreszcie maksymalizacji oszczędności. To pokazuje, że pompa ciepła zaczyna realnie konkurować z tradycyjnymi źródłami ogrzewania, przede wszystkim z bardzo popularnymi kotłami podajnikowymi na węgiel kamienny czy nawet kotłami kondensacyjnymi zasilanymi gazem. Mimo tych faktów, wielu potencjalnych inwestorów wciąż nie jest przekonanaych do OZE jako źródła ogrzewania domu.

Kluczem do racjonalnego i swiadomego skorzystania z pełni możliwości jakie oferuje pompa ciepła jest zwrócenie uwagi na kluczowe czynniki, takie jak:

• lokalizacja budynku wg stref klimatycznych Polski,
• charakterystyka energetyczna budynku,
• powierzchnia i kubatura budynku,
• rodzaj i jakość materiałów konstrukcjnych,
• stopień i jakość termoizolacji budynku,
• rodzaj wentylacji,
• typ instalacji grzewczej i odbiorników energii cieplnej,
• koszt jednostkowy energii elektrycznej brutto,
• obecność dodatkowych źródeł energii elektrycznej i C.W.U. (np. fotowoltaika i/lub turbina wiatrowa czy kolektory słoneczne),
• liczba mieszkańców i ich preferencje w zakresie komfortu termicznego i zużycia ciepłej wody użytkowej.

Co ciekawe, wymienione czynniki nie są domeną wyłącznie pomp ciepła, ponieważ prawidłowy dobór dowolnego urządzenia grzewczego dla danego budynku powinien opierać się na większości z nich. Jest to ważne głównie z punktu widzenia rachunku ekonomicznego oraz możliwości technicznych, aby możliwie jak najlepiej oszacować moc i typ urządzenia grzewczego zarówno OZE, jak i tego tradycyjnego. Dlatego w dużym uproszczeniu można stwierdzić, że im mniej strat ciepła ponosi budynek, tym efektywniejsze i tańsze jest jego ogrzewanie. Jeżeli warunek minimalizacji strat ciepła jest spełniony, wówczas należy przejsć do kwestii doboru najefektywniejszego, najbardziej komfortowego i ekologicznego źródła ciepła jakim jest pompa ciepła.

Więcej o tym, jak prawidłowo dobrać pompę ciepła do danego budynku, można przeczytać tutaj.

Wydajność energetyczna pompy ciepła

W takim kontekście pompa ciepła zajmuje uprzywilejowaną pozycję, ponieważ spośród wszystkich aktualnie dostępnych na rynku źródeł ogrzewania, wyróżnia się bardzo wysokim współczynnikiem SCOP (ang. Seasonal Coefficient of Performance). Jest to miara, która pozwala w warunkach sezonu grzewczego określić sprawność pompy ciepła w całym sezonie grzewczym z uwzględnieniem wszystkich istotnych czynników występujących w ciągu sezonu jak np. strefa klimatyczna czy energia zużyta na pozostałe elementy systemu grzewczego. Innymi słowy SCOP informuje o uśrednionej proporcji energii oddanej (w postaci ciepła) do energii pobranej (zużycie energii elektrycznej) w ciągu sezonu. W materiałach reklamowych producentów i dystrybutorów często podaje się współczynnik COP, ale niestety nie jest on tak miarodajny jak wspomniany SCOP, ponieważ wskazuje stopień sprawności, ale tylko w danej chwili.

Współczynnik SCOP dla pompy ciepła wynosi zwykle od 3 do 5. Im jest on wyższy, tym pompa ciepła działa sprawniej. Aby lepiej zobrazować przydatność tej miary, można w dużym uproszczeniu podać, że pompa ciepła potrzebuje zużyć 1 kWh energii elektrycznej, aby wytworzyć 3-5 kWh energii cieplnej. Praktyka pokazuje, że powietrzna pompa ciepła w polskich warunkach osiąga współczynnik SCOP w zakresie 3-4, a więc sprawność tego typu urządzenia wynosi 300-400%. Dla porównania, nowoczesny kocioł gazowy kondensacyjny posiada sprawność do 98%, co w klasie konwencjonalnych źródeł ogrzewania jest bardzo wysokim wynikiem. W warunkach laboratoryjnych najnowocześniejsze kotły gazowe osiagają sprawność do 109%, jednak w przydomowej kotłowni jest to maksymalnie do 100% przy spełnieniu odpowiednich warunków użytkowania.

Zestawienie kosztów dla wybranych źródeł ogrzewania

W celu dokonania oszacowania kosztów ogrzewania i szerzej zapotrzebownia na energię użytkową (ogrzewanie, C.W.U. i wentylacja) posłużono się przykładem budynku mieszkalnego wolnostojącego o pow. użytkowej 100 m² z 2015 r. (wg WT 2014). Zapotrzebowanie energetyczne takiego budynku wynosi ok. 80 kWh/m²/rok, co daje łącznie ok. 8 000 kWh. Należy pamiętać, że nie uwzględniono tutaj zużycia generowanego przez sprzęt AGD i RTV.

Oczywiście idealnym przykładem byłyby budynki zeroenergetyczne czy pasywne (EP <15 kWh/m²/rok), które mają tak zaprojektowany system ogrzewania i wytwarzania energii, że w zasadzie są samowystarczalne. Co ważne, wskaźnik EP służy do oszacowania rocznego zapotrzebowania budynku na nieodnawialną energię pierowtną wykorzystywaną do ogrzewania, C.W.U., chłodzenia, wentylacji i oświetlenia. W takich budynkach zewnętrzny dostawca energii pełni rolę niewielkiego uzupełnienia bądź pomocy w razie awarii. Dla porównania warto dodać, że budynki jednorodzinne budowane w Polsce przed 1990 r. charakteryzowały się zapotrzebowaniem energetycznym znacznie powyżej 140 kWh/m²/rok. Aktualne standardy budownictwa jednorodzinnego w Polsce (WT 2021) wymagają, aby takie budynki nie przekraczały 70 kWh/m²/rok. Eksperci od budownictwa energooszczędnego wskazują, że osiągnięcie poziomu EP <70 kWh/m²/rok jest niemożliwe bez zastosowania OZE.

Wracajac do kalkulacji, w ramach porównania kosztów źródeł ogrzewania przyjęto, że cena brutto na początku 2026 r.:

• energii elektrycznej w taryfie G11 wraz z dystrybucją to 1,12 zł/kWh,
• węgla kamiennego workowanego typu „groszek” o wartości opałowej 28 MJ/kg to ok. 1 800 zł za tonę z dostawą – 0,29 zł/kWh,
• pelletu drzewnego workowanego klasy A1 o wartości opałowej 18 MJ/kg to ok. 2 500 zł za tonę z dostawą – 0,50 zł/kWh,
• gazu ziemnego wysokometanowego (E) do celów opałowych o wartości opałowej 40 MJ/m³ wraz z dystrybucją to 0,38 zł/kWh (ok. 3,90 zł/m³).

Tworząc zestawienie kosztów dla pompy ciepła, warto rozróżnić przynajmniej 2 najpopularniejsze rodzaje tych urządzeń, tj.:

• powietrzną pompę ciepła (Air Source Heat Pump),
• gruntową pompę ciepła (Ground Source Heat Pump).

Oczywiście dostępne są też wodne pompy ciepła oraz bardzo ciekawe rozwiązania hybrydowe w połączeniu z paliwem gazowym. Jednak na potrzeby artykułu zostaną one pominięte ze względu na ich wyjątkowo niszowy charakter wynikający z konieczności dostępu/budowy do zbiornika wodnego czy gazociągu. Natomiast zarówno powietrzna, jak i gruntowa pompa ciepła może być z powodzeniem stosowana w zdecydowanej większości budynków i lokalizacji.

Powietrzna pompa ciepła

Jak sama nazwa wskazuje źródłem pozyskania energii cieplnej dla tego typu urządzenia jest środowisko zewnętrzne, a ściślej powietrze atmosferyczne. W tym przypadku kluczowy będzie współczynnik SCOP, który średnio wynosi ok. 3,5. Oznacza to sprawność źródła ciepła na poziomie ok. 350%.

W rezultacie roczny koszt ogrzewania powietrzną pompą ciepła powinien wynieść ok. 2 845 zł. Z kolei koszt inwestycji dla takiego rodzaju ogrzewania szacuje się na ok. 30 000 – 50 000 zł. Należy zwrócić uwagę, że pompy ciepła podlegają programom dotacyjnym, na które można zyskać przeciętnie do nawet 100% dofinansowania w programie Czyste Powietrze.

Gruntowa pompa ciepła

W tym przykładzie źródłem ciepła jest energia cieplna zawarta w gruncie w pobliżu budynku. Dla gruntowej pompy ciepła współczynnik SCOP jest wyższy i średnio przyjmuje się ok. 4,5 oraz sprawność na poziomie ok. 450%, co czyni z niej niewzykle wydajne urządzenie grzewcze.

W efekcie koszt ogrzewania gruntową pompą ciepła szacuje się na poziomie ok. 2 213 zł w skali roku. Inwestycja w ten rodzaj OZE wiąże się z wydatkiem rzędu ok. 50 000-80 000 zł, dlatego warto skorzystać z dofinansowania jak w przypadku powietrznej pompy ciepła.

Co ważne, zarówno roczne koszty zużycia energii elektrycznej generowane pompą ciepła (sprężarka, pompy obiegowe, grzałki), jak i sprzętami AGD/RTV można istotnie obniżyć poprzez montaż instalacji fotowoltaicznej (PV), optymalnie z magazynem energii oraz systemem zarządzania energią (EMS/HEMS). Ponadto, panele PV również są objęte programem dotacyjnym (np. Mój Prąd), dzięki czemu wydatki inwestycyjne będą istotnie mniejsze. Istnieje również możliwość skorzystania z ulgi termomodernizacyjnej, gdzie wydatki termomodernizacyjne podlegające uldze wynoszą maksymalnie 53 000 zł na osobę lub 106 000 zł w przypadku małżeństw. Wówczas osoby/małżeństwa, których dochody mieszczą się w pierwszym progu podatkowym mogą odliczyć do 6 360 zł lub 12 720 zł, natomiast w drugim progu odpowiednio do 16 960 lub 33 920 zł. Przy wyższych dochodach należy pamiętać o limitach, ponieważ zbyt duże dochody wnioskodawcy (powyżej 135 000 zł rocznie) mogą pozbawić możliwości skorzystania z dotacji wyłącznie na rzecz ulgi termomodernizacyjnej. Co ciekawe, banki oferują kredyty na termomodernizację w ramach programu Czyste Powietrze na preferencyjnych warunkach, co jest korzystne dla osób zainteresowanych taką formą finansowania inwestycji. Jedną z ciekawszych propozycji może być ta przygotowana przez jeden z państwowych banków.

Decydując się na pompę ciepła, bardzo ważny jest wybór urządzenia – najlepiej z listy ZUM, która uwzględnia sprzęt wyposażony w neutralne klimatycznie czynniki chłodnicze. W starszych lub niecertyfikowanych urządzeniach zazwyczaj znajdują się F-gazy (m.in. HFC, PFC) o wysokim współczynniku GWP (więcej informacji na ten temat można znaleźć tutaj) przekraczającym obecny limit 675 (w przyszłości zostanie obniżony do 150), który określa wpływ czynnika na efekt cieplarniany w porównaniu z dwutlenkiem węgla. Najlepiej jeśli w pompie ciepła zastosowano naturalny węglowodór, czyli oczyszczony propan występujący pod nazwą R290 (GWP=3) lub inny, ale spełniający parametry środowiskowe w zakresie GWP.

Kocioł węglowy z podajnikiem spełniający wymogi Ekoprojektu i 5. klasy

Koszty ogrzewania kotłem węglowym w ujęciu rocznym wynoszą ok. 2 578 zł. Dodatkowo, wydatki inwestycyjne na montaż nowoczesnego kotła węglowego wraz instalacją szacuje się na poziomie od 15 000 do 25 000 zł. Kotły węglowe są obsługowe, co oznacza, że należy samodzielnie rozpalać, uzupełniać zasobnik węglowy oraz usuwać popiół i okresowo czyścić wnętrze kotła i kanałów spalinowych z nagromadzonej sadzy.

Nowoczesny kocioł węglowy z podajnikiem zasilany węglem kamiennym typu „groszek” osiąga sprawność średnio na poziomie ok. 90%, co jest imponującym wynikiem w odniesieniu do pozaklasowych kotłów tego typu oraz pozostałych konwencjonalnych źródeł ciepła. Jednak w tym przypadku problemem pozostaje wciąż zbyt wysoka emisja pyłów i dwutlenku węgla oraz innych zanieczyszczeń, które wpływają negatywnie na jakość powietrza i ludzkie zdrowie. W efekcie na taki rodzaj źródła ciepła nie można otrzymać żadnej dotacji z programów ogólnokrajowych czy regionalnych, poza ulgą termomodernizacyjną obejmującą tylko ocieplenie budynku, oraz poza lokalnymi, lecz niewielkimi i wygaszanymi dofinansowaniami organizowanymi przez pojedyncze urzędy gmin.

Ogrzewanie budynku mieszkalnego węglem wciąż jest bardzo popularne ze względu na teoretycznie najniższe koszty spośród dostępnych źródeł ciepła. Jednak planowane wdrożenie systemu ETS2 w latach 2027-2028 będzie wiązało się dodatkowymi opłatami doliczanymi do cen paliw kopalnych jak właśnie węgiel czy gaz ziemny, co znacznie podniesie koszty ogrzewania nie tylko firmom i instytucjom publicznym, ale także gospodarstwom domowym. W związku z tym, decydując się na taki rodzaj ogrzewania, warto rozważyć inwestycję w fotowoltaikę oraz solary, w celu zyskania oszczędności na zużyciu energii elektrycznej potrzebnej do C.W.U., pracy kotła i urządzeń AGD/RTV.

Kocioł pelletowy z podajnikiem spełniający wymogi Ekoprojektu i 5. klasy

W ostatnich latach źródła ogrzewania tego typu zyskały popularność, ponieważ wyróżniają się m.in. niższą, neutralną klimatycznie emisją niż kotły węglowe, wysoką sprawnością sięgającą >90%, zwolnieniem z planowanych opłat ETS2. Dodatkowo, pellet można wyprodukować samodzielnie, posiadając własną maszynę oraz dostęp do drewna np. ze swojego lasu.

Przeciętny roczny koszt ogrzewania budynku mieszkalnego pelletem wynosi ok. 4 445 zł. Z kolei koszty inwestycyjne dla tego rodzaju ogrzewania wynoszą ok. 15 000 – 25 000 zł. W tym przypadku można skorzystać zarówno z programów dotacyjnych, jak i z ulgi termomodernizacyjnej, co wyraźnie obniży łączny koszt inwestycji. Warto pamiętać, że kocioł na pellet, mimo posiadania podajnika należy obsługiwać, a więc regularnie dosypywać pellet, czyścić wnętrze kotła i kanałów spalinowych oraz usuwać popiół.

Kocioł gazowy kondensacyjny

Źródło ogrzewania jakim jest kocioł zasilany gazem ziemnym posiada bardzo wielu zwolenników ze względu na bezobsługowość oraz fakt, że jest to najczystszy i najwydajniejszy sposób ogrzewania budynku spośród konwencjonalnych rozwiązań. Sprawność robocza takiego kotła wynosi często ok. 95%, więc niemal w pełni przekształca dostęne paliwo w energię cieplną oraz odzyskuje ciepło z pary wodnej zawartej w spalinach.

Rezultatem tego są roczne koszty ogrzewania wynoszące ok. 3 318 zł, jednak z tym zastrzeżeniem, że będą one rosły wraz z wprowadzaniem w życie opłat z tytułu ETS2. Pod względem wydatków inwestycyjnych będzie to zwykle od 15 000 do 25 000 zł. Co istotne, podobnie jak w przypadku kotła węglowego nie można tutaj skorzystać z dofinansowania, z wyjątkiem ulgi termomodernizacyjnej na ocieplenie budynku oraz lokalnych programów niewielkich dotacji, które są wygaszane. Jedyną opcji redukcji zapotrzebowania na energię i kosztów eksploatacji może być inwestycja w fotowoltaikę i ewentualnie w kolektory słoneczne, jeśli kocioł nie ma funkcji C.W.U.

Koszty i oszczędności

W całym zestawieniu najtańsze ogrzewanie dla budynku mieszkalnego z 2015 r. o pow. 100 m² i rocznym zapotrzebowaniu energetycznym na poziomie 8 000 kWh zapewni gruntowa pompa ciepła. Nieco większe koszty będą po stronie kotła na węgiel, a w dalszej kolejności powietrznej pompy ciepła oraz ogrzewania gazem i pelletem – są to wydatki powstające w skali roku. Z drugiej strony nie mniej istotne są koszty inwestycyjne, które najniższe będą w przypadku urządzeń zasilanych węglem, gazem i pelletem drzewnym. Na drugim biegunie znajdują się te związane z powietrzną pompą ciepła oraz gruntową pompą ciepła (najwyższe).

Jak już wcześniej wspomniano, nie można pominąć możliwości skorzystania z krajowych programów wsparcia oraz ulgi termomodernizacyjnej, które razem mogą znacznie zredukować koszty inwestycyjne dla takich źródeł ogrzewania jak pompa ciepła i kocioł na pellet. Co ciekawe, największe oszczędności w przypadku pomp ciepła może przynieść dodanie systemu fotowoltaicznego (najlepiej z magazynem energii i systemem zarządznaia energią), który radykalnie zredukuje koszty zużycia energii elektrycznej. Szczególnie, że taką instalację można częściowo sfinansować z programów dotacyjnych.

Warto również zaznaczyć, że dotacje (z wyjątkiem ulgi termomodernizacyjnej przeznaczonej na docieplenie budynku oraz dotacji na fotowoltaikę) nie obejmują już kotłów zasilalnych węglem czy gazem bez względu na to, czy spełniają wymogi Ekoprojektu i 5. klasy. Reasumując, roczne koszty eksploatacji porównywanych źródeł ogrzewania przedstawiają się następująco:

• 2 213 zł – gruntowa pompa ciepła,
• 2 578 zł – kocioł węglowy z podajnikiem (Ekoprojekt i 5. klasa),
• 2 845 zł – powietrzna pompa ciepła,
• 3 318 zł – kocioł gazowy kondensacyjny,
• 4 445 zł – kocioł pelletowy z podajnikiem (Ekoprojekt i klasa).

Powyższe zestawienie wyrażnie pokazuje, że gruntowa pompa ciepła oznacza przynajmniej 365 zł oszczędności względem kotła węglowego oraz 632 zł mniej niż powietrzna pompa ciepła, a także o 1 005 zł i 2 232 zł mniej względem odpowiednio kotła gazowego i pelletowego. Wartości te mogą się różnić, jeśli wziąć pod uwagę rosnące w przyszłości ceny węgla i gazu z powodu wdrożenia systemu ETS2, zaostrzenia uchwał antysmogowych (np. zakaz używania paliw stałych) jak również dodania instalacji fotowoltaicznej czy kolektorów solarnych wspomagajaych pracę urządzenia grzewczego i dostęp do C.W.U. Nie bez znaczenia jest także montaż pełnego ogrzewania podłogowego, docieplenie z wymianą stolarki okiennej i drzwiowej oraz wentylacji mechanicznej z rekuperacją umożliwiającą odzysk ciepła, co dodatkowo podnosi efektywność energetyczną budynku mieszkalnego powstałego wg WT 2014.

Natomiast porównanie kosztów pod kątem wydatków inwestycyjnych na wymianę źródła ogrzewania z uwzględnieniem dostępnych programów wsparcia oraz ulgi termomodernizacyjnej jest trudne do wykonania, ponieważ zależy od indywidualnej sytuacji danego gospodarstwa domowego (m.in. poziom dochodów, zakres inwestycji, możliwy kredyt). Nie zmienia to jednak faktu, że rodziny w trudnej sytuacji materialnej mogą zyskać do 100% dofinansowania kosztów inwestycji, a tym samym przez kolejne lata korzystać z najtańszego, najczystszego i bezobsługowego sposobu ogrzewania jakim jest gruntowa pompa ciepła.

Podsumowanie

Wymiar finansowy inwestycji to jedno, natomiast równie istotna jest codzienna obsługa urządzenia grzewczego. A ta w przypadku pompy ciepła sprowadza się do błyskawicznej aktywacji systemu i ewentualnej regulacji parametrów, zwykle z poziomu smartfona, tabletu czy panelu funkcyjnego.

Dla jednych ochrona klimatu to narzucona ideologia, natomiast dla innych to styl życia oparty na odpowiedzialności za obecne i przyszłe pokolenia. Niezależnie od tego, która z tych opcji jest bliższa potencjalnemu inwestorowi, warto aby miał wybór i mógł samodzielnie podjąć decyzję w zakresie sposobu ogrzewania swojego domu.

Jednak nie powinien też zapominać o faktach, które potwierdzają, że korzystanie z OZE przekłada się na realną poprawę jakości powietrza, a przeważnie też na niższe koszty eksploatacji. I niech to będzie wystarczający powód, by rozważyć inwestycję w pompę ciepła w oparciu o rachunek ekonomiczny, komfort obsługi, oddziaływanie na otoczenie oraz profesjonalne doradztwo.